ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ: ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ—ਕੀ ਸਾਡੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬੰਦ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ?

ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਾਇਦਾਦੀ ਵਿਵਾਦਾਂ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਟਕਰਾਅ, ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਂ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਚਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਨੀਤੀ ਹੈ?

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਨੁੱਖੀ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤਾਕਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਡਾਕਟਰ, ਵਕੀਲ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਅਕਾਦਮਿਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਸਥਾਨ ਬਿਨਾਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਮਸਲੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਰਣਨੀਤੀ, ਖੋਜ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪਹਿਲ ਕਰਕੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ, ਜਾਇਦਾਦ, ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਧੜੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇ ਐਸਜੀਪੀਸੀ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਥਕ ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਕਾਨੂੰਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਤਾਕਤ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਜਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਸਿੱਧਾ ਹੈ—ਜੇ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੌਣ ਅੱਗੇ ਆਵੇਗਾ? ਜੇ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਇਕਜੁੱਟ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਕੌਣ ਭਰੇਗਾ?

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਇਮਾਨਦਾਰ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ—ਅਜਿਹੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।

ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਹੈ?