ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕਲਾ
ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖਣ, ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਕਦਮ ਪੁੱਟੇਗਾ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਵੀ ਖਾਵੇਗਾ।
ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਉਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇੱਕੋ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਹਰ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਬਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਬੌਧਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਬਹਾਨੇ ਘੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਅਣਖ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘‘ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਗ਼ਲਤ ਸੀ।’’ ਠੀਕ ਉਸੇ ਪਲ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਬਹਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤਲਾਸ਼ਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੌੜਾ ਬੋਲ ਦੇਣਾ, ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ’ਤੇ ਟਾਲਣਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦੇ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਸਭ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਮਿੰਟ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖੇ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕਿੱਥੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖਾਇਆ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਸਵੈ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਲਬ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਥਾਮਸ ਐਡੀਸਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭ ਲਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਲਬ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਗ਼ਲਤੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਹ ਅਨਮੋਲ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪੁਖ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੋਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਆਪਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੂਰੀਆਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿਮਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਧਿਰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੱਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਬੰਦ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਲਕ ਇੱਕ ਕੋਰਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਮਝਦਾਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਸਬਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹਰ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਹਿਨੁਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਡਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਦਾਰਥਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਰਗਰ ਨੁਸਖ਼ਾ ਹੈ।