ਸਿਰਫ਼ 1 ਰੈਂਕ ਕਾਰਨ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ‘ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ’, ਕਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿਸਮਤ?

ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ 'ਤੇ ਜਾਣੋ, ਪਾਇਲਟ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 8 ਸੀਟਾਂ ਲਈ 9ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਟਰਨਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਬਣਨ ਦਾ ਰਾਹ।

ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੀ ਵਧੇ, ਪਰ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਫਾਈਟਰ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣੇ। ਆਓ, ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ (15 ਅਕਤੂਬਰ) ਮੌਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਫਾਈਟਰ ਪਾਇਲਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।

ਡਾ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉੱਡਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਉਡਾਣ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਖਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਗਈ।

ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸਨ।

ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਲਾਮ ਨੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਚੋਣ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਨ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਅਹੁਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਨ, ਪਰ ਚੁਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਵੀ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਫਾਈਟਰ ਜੈੱਟ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਇਹੀ ਮੋੜ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਮ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਫਾਈਟਰ ਪਾਇਲਟ ਨਾ ਬਣ ਸਕਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਤੈਅ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਣ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ।

ਕਲਾਮ ਨੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸੇ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮੈਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਵਹੀਕਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਮਿਹਨਤ, ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਪਰ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕਲਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜਾਂ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਲਾਮ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੀਚਾ ਬਦਲਣਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਚੁਣਨਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼, ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਰਸਤਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

15 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿਭਾਈ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਫਾਈਟਰ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਕਲਾਮ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕੀਏ ਨਾ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੀਏ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਲੱਭਦੇ ਰਹੀਏ। ਜਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।