ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਚੋਂ ਕੱਢੇਗਾ ਲਿਥੀਅਮ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਸਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗੱਡੀਆਂ?

ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 90% ਲਿਥੀਅਮ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੈਮੀਕਲ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਘਟੇਗਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਸਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੈਟਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਲਿਥੀਅਮ ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਭਾਭਾ ਐਟਾਮਿਕ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੈਮੀਕਲ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲੇ ਲਿਥੀਅਮ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਹਿੱਸਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਿਥੀਅਮ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲਾਗਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬੈਟਰੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਲਿਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗੱਡੀਆਂ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਟੋਰੇਜ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਿਥੀਅਮ ਅਤੇ ਬੈਟਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਥੀਅਮ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਣ ਜਾਂ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੈਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਡੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ 99% ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਣਚਾਹੇ ਤੱਤ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਿਥੀਅਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਥੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਤੱਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਥੀਅਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਅਹਿਮ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।

ਘੱਟ ਸੌਲਵੈਂਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਆਰਗੈਨਿਕ ਸੌਲਵੈਂਟ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 10:1 ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲਈ ਲਗਭਗ 100 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਸੌਲਵੈਂਟ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ।

ਘੱਟ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਲੋੜ: ਸੌਲਵੈਂਟ ਲਿਥੀਅਮ ਦੇ ਕੈਮੀਕਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਕੈਮੀਕਲ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਿਕਸਿੰਗ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਸਰ: ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੌਲਵੈਂਟ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਲਿਥੀਅਮ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਰਿਕਵਰੀ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

90% ਤੱਕ ਲਿਥੀਅਮ ਰਿਕਵਰੀ: ਲਿਥੀਅਮ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਪਤਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 90% ਲਿਥੀਅਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਸੌਲਵੈਂਟ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ: ਲਿਥੀਅਮ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੌਲਵੈਂਟ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10% ਸੌਲਵੈਂਟ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਾਗਤ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਥੀਅਮ ਅਤੇ ਲਿਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਰਾਮਦ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੈ। ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਲਗਭਗ 3,532 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ, ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ 25,458.6 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਈ।

ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2026 ਤੱਕ ਦੇ 11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦਰਾਮਦ ਦਾ ਅੰਕੜਾ 37,624.6 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਇਸੇ ਮਿਆਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 48% ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਰਿਫਾਇੰਡ ਲਿਥੀਅਮ ਅਤੇ ਬੈਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਿਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਸੈੱਲਾਂ ਲਈ ਦਰਾਮਦ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਦੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਲਿਥੀਅਮ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਸਰੋਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਰਾਮਦ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਬੈਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਥੀਅਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 90% ਰਿਕਵਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਲਿਥੀਅਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ, ਕਿੰਨੇ ਕੈਮੀਕਲ, ਕਿੰਨੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਪੈਸਾ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਲੈਬ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਲਿਥੀਅਮ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਸਰੋਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਘਟਣਗੀਆਂ, ਇਹ ਅੱਗੇ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ।